lektury online

Motyw tradycji

powrót »

W ujęciach literackich tradycja jest najczęściej bardzo ważnym czynnikiem narodowej tożsamości, a bez ciągłości jej przekazu nie może istnieć normalnie rozwijające się społeczeństwo. To pozytywne , znaczenie tradycji, która jednak może również być elementem negatywnie ciążącym , na współczesności, nie pozwalającym wyrwać się z fałszywych stereotypów, utrwalonych schematów myślenia i działania (człowiek przyzwyczaja się do każdej rzeczy, która (rwa, jak napisała Maria Dąbrowska). Same tradycje mogą mieć wielorakie źródła, np. religijne (niekiedy bezpośrednio wiążą się z obrzędami), narodowe, społeczne, cechowe i zawodowe, związane z jakimś miejscem .itd. Oczywiście, w literaturze ważnym punktem odniesienia pozostaje tradycja artystyczna, dokonania poprzedników - zwykle bywa tak, że młodzi autorzy negują propozycje bezpośrednich poprzedników, a za tzw. żywą tradycję uważają dokonania nie ojców, lecz dziadów (np. Młoda Polska odwoływała się nie do poprzedzającego ją pozytywizmu, ale romantyzmu).
Jan Chryzostom Pasek Pamiętniki.
Filarem sarmackiego światopoglądu Paska byt niemal bezkrytyczny stosunek do polskiej tradycji szlacheckiej, która w mniemaniu autora zawsze dawała lepsze wzory społeczne, polityczne, kulturowe niż doświadczenia jakichkolwiek innych narodów. Owa tradycja naturalnie miała charakter katolicki, dotyczyła w pierwszej kolejności sfery obyczajów i była traktowana niemal tak samo, jak pisane prawo.
Adam Mickiewicz Pan Tadeusz.
Stróżem tradycji jest w poemacie przede wszystkim sędzia Soplica. To wzorowy ziemianin, szlachcic przywiązany do dawnych obyczajów, tradycji, narodowych strojów. Patriota mający szereg cnót obywatelskich. Ta postać pełni w utworze między innymi rolę surowego strażnika zasad etykiety (wygłasza na przykład ważną naukę o grzeczności), ceremoniału, tradycyjnych norm i zasad zachowania się w różnych okolicznościach. Tradycja określała w Soplicowie niemal wszystko - od porządku idących na spacer, po rozwiązywanie konfliktów poprzez zajazd na sąsiadów. Osobne tradycje kultywował zaścianek Dobrzyńskich.
Konstanty l. Gatczynski Pieśń o żołnierzach z Westerplatte.
Gatczynski złożył hołd obrońcom nadmorskiej placówki, korzystając z pisarskiego przywileju posiadania własnej wizji wydarzeń historycznych (oczywiście, nie zginęli tam wszyscy polscy żołnierze). Utwór nie opowiada o samej obronie, niewiele mówi o walce. Jakby interesuje się głównie tym, co stało się z żołnierzami, którzy polegli w boju. Poeta nie ma żadnych wątpliwości: poszli oni do nieba. Zgodnie ze stylizacją wiersza, pomaszerowali tam w żołnierskim szyku, czwórkami: Kiedy się wypełniły dni l i przyszło zginąć latem, l prosto do nieba czwórkami szli / żołnierze z Westerplatte. W chmurach można było słyszeć równy krok Morskiego Batalionu. Jego bohaterowie nie żałowali życia oddanego w obronie ojczyzny. Spotyka ich teraz nagroda, w żołnierskim szyku zmierzają na niebiańskie polany Obrońcy polskiego wybrzeża Bałtyku wesprą walczących w Warszawie, ich duch będzie obecny wśród ruin stolicy pamięć o nich podtrzyma nadzieję zwycięstwa, zachęci do oporu przeciw hitlerowcom.
Adam Asnyk Do młodych.
Przyszłość winna być budowana na mocnym fundamencie przeszłości, Asnyk bynajmniej nie mówi wyłącznie o epoce romantycznej, ale sięga znacznie dalej, nawet do antyku, średniowiecza. Rzecz nie w tym, by bezkrytycznie wielbić wszystko, co minione, podmiot liryczny domaga się szacunku dla tych obszarów tradycji, które przynosiły istotne, także z punktu widzenia współczesnego życia, wartości. Oczywiście, w centrum rozważań poety pozostaje romantyzm. To wyraźnie wystylizowany arka-dyjsko okres pięknej młodości poety, a nie lata powstania listopadowego, buntu, cierpienia, nieszczęścia narodu, poświęcenia. Romantyczna Polska z wiersza Asnyka jest krainą piękna, łagodności oraz szczęścia. Świat młodości został wyidealizowany, pozbawiony każdego tragicznego, ciemniejszego rysu. Bezpośrednia przeszłość to arkadyjska realność bez przemocy, gwałtu, gwałtownych konfliktów. Zupełnie inaczej wygląda w tym wierszu przyszłość: będzie ona szukaniem nowych dróg i zarazem walką z tym, co hamuje pochód zdobywców, walką z dawnym światem. Dla Asnyka znakiem minionego była wiara w harmonię między dobrem i prawdą. Tego nie można pogodzić z biologizmem pozytywi-stów, teorią walki o byt, nieuchronnością porażki słabszego. Intelekt każe godzić się ze zwycięstwem form silniejszych, nowych, zejściem ze sceny starych. Ale z drugiej strony bardzo trudno staremu poecie przyznać, że to w co wierzył przez lata okazuje się współcześnie anachroniczne, nieprzydatne, wręcz opóźnia pochód ku lepszemu jutru. Jednak fraza trzeba z żywymi naprzód iść to przede wszystkim akt rezygnacji, pragmatyczna rada dla wszystkich: starych i młodych.
Eliza Orzeszkowa Nad Niemnem,
w powieści ważkie funkcje pełnią dwa rodzaje rzeczywistości: tradycja oraz teraźniejszość związana z konkretnym czasem i przestrzenią. Naturalnie, te rzeczywistości nie istnieją obok siebie, ale przenikają się - przeszłość w istotnym stopniu określa kształt rzeczywistości. Najodleglejszym czasem tak zwanej żywej tradycji jest epoka Jana i Cecylii - pamięć o niej jest zachowywana dzięki ustnym przekazom, relacjom o powstaniu rodu Bohatyrowiczów. Drugi ważny element tradycji to czasy napoleońskie - w 1812 roku (i wcześniej) w armii Napoleona służyli zarówno Korczyńscy, jak i Bohatyro-wiczowie. Ten okres to bardzo istotna część tradycji romantycznej w utworze. Wreszcie powstanie styczniowe - 1863 rok jest postrzegany w powieści przez pryzmat koncepcji pozytywistycznych. Świeża pamięć o powstaniu żyje wśród wszystkich bohaterów, powstanie w znacznej mierze określiło ich losy, było też symbolem zjednoczenia narodu.
Władysław Stanisław Reymont Chtopi.
Obrzędowość, zwyczaje i tradycje w znacznej mierze porządkowały życie chłopów w Lipcach. Miały one charakter kulturowy lub religijny często wyrastały nawet z jeszcze pogańskich wierzeń. Tradycja była obecna w całej drodze życiowej mieszkańców wsi, od urodzin do śmierci. Bardzo rzadkie próby naruszenia, zlekceważenia tradycji mogły mieć zdecydowanie negatywne konsekwencje - aż do usunięcia poza obręb społeczności.
powrót »